هورمونها پیامرسانهای شیمیایی بدن هستند که با تنظیم رشد، متابولیسم، خلقوخو و … ، سلامت و تعادل بدن را تضمین میکنند.
هورمونهای مهم و عملکردشان در یک نگاه: (برای توضیحات بیشتر ادامه مقاله را بخوانید)
تیروئیدی (T3 و T4): کنترل متابولیسم، رشد، وزن و انرژی.
انسولین و گلوکاگون: تنظیم قند خون.
استروژن و پروژسترون: تنظیم تولیدمثل، سیکل قاعدگی و حفظ بارداری.
پرولاکتین: شیردهی و نقش در باروری.
تستوسترون: رشد بافتهای مردانه و ویژگیهای ثانویه .
سروتونین: تنظیم خلقوخو، خواب و هضم غذا.
کورتیزول و آدرنالین: پاسخ به استرس و تنظیم متابولیسم و فشار خون.
هورمون رشد (GH): تحریک رشد استخوانها و بازسازی سلولی.
دستگاه درونریز شبکهای از غدد است که با ترشح هورمونها بسیاری از فعالیتهای حیاتی بدن را تنظیم میکند. این هورمونها روی رشد، متابولیسم، تعادل آب و املاح، پاسخ به استرس، عملکرد و خلقوخو اثر میگذارند. در ادامه مهمترین غدد درونریز و نقش آنها بررسی میشود.
نحوه عملکرد هورمونها
هورمونها مانند کلید هستند و سلولهای هدف گیرندههایی مانند قفل دارند. فقط وقتی کلید با قفل مطابقت داشته باشد، پیام هورمون فعال میشود. بدن از هورمونها برای ارتباط بین غدد درونریز و همچنین بین غدد و اندامهای هدف استفاده میکند، مانند تحریک تیروئید توسط هیپوفیز یا عملکرد انسولین روی کبد و ماهیچهها.
انواع هورمونها
هورمونهای پپتیدی: از اسیدهای آمینه ساخته شده و در آب محلول هستند. نمونه: انسولین.
هورمونهای استروئیدی: محلول در چربی و قادر به عبور از غشای سلولی. نمونه: تستوسترون، استروژن، پروژسترون.
غدهٔ هیپوفیز به اندازه یک نخود است و در بخش زیرین مغز، درست زیر هیپوتالاموس قرار دارد. این غده سه قسمت دارد: پیشین، میانی و پسین.
تحت کنترل هیپوتالاموس فعالیت میکند و چند هورمون مهم ترشح میکند:
هورمون رشد (GH): رشد طولی استخوانها و افزایش قد را کنترل میکند. قبل از بسته شدن صفحات رشد، میتواند قد را افزایش دهد.
پرولاکتین: تولید شیر پس از زایمان و نقشهایی در ایمنی و عملکرد تولیدمثلی دارد.
هورمونهای محرک: شامل TSH (محرک تیروئید)، ACTH (محرک فوقکلیه) و LH/FSH برای تنظیم فعالیت تخمدانها و بیضهها.
این بخش خود هورمون نمیسازد بلکه هورمونهای ساختهشده در هیپوتالاموس را ذخیره و آزاد میکند:
هورمون ضد ادراری (ADH): تنظیم آب بدن و غلظت ادرار.
اکسیتوسین: نقش در انقباضات زایمانی و پیوند عاطفی مادر–نوزاد.
تیروئید درست زیر حنجره و شبیه سپر است. هورمونهای اصلی آن:
T3 و T4: افزایش متابولیسم، تنظیم تولید انرژی، و رشد مغز در دوران جنینی.
کلسیتونین: کاهش کلسیم خون با جلوگیری از برداشت کلسیم از استخوان.
کمبود ید باعث کاهش تولید هورمونهای تیروئیدی و ایجاد گواتر (بزرگی تیروئید) میشود. مصرف نمک یددار برای پیشگیری ضروری است.
چهار غدهٔ کوچک در پشت تیروئید قرار دارند. این غدد:
هورمون پاراتیروئیدی (PTH): هنگام کاهش کلسیم خون فعال میشود، کلسیم را از استخوان آزاد کرده و بازجذب آن در کلیه و جذب از روده را افزایش میدهد.
PTH همچنین در فعال شدن ویتامین D نقش دارد.
این غدهها روی کلیهها قرار دارند و دو بخش مجزا دارند:
در پاسخ به تنشهای ناگهانی، دو هورمون ترشح میکند:
اپینفرین و نوراپینفرین: افزایش ضربان قلب، فشار خون، قند خون و تنفس برای آمادهسازی بدن به پاسخ سریع.
به استرسهای طولانیمدت پاسخ میدهد:
کورتیزول: افزایش قند خون و کاهش عملکرد ایمنی در تنشهای مزمن.
آلدوسترون: افزایش بازجذب سدیم و آب و بالا رفتن فشار خون.
همچنین مقداری هورمون زنانه و مردانه ترشح میکند.
پانکراس شامل بخش برونریز و درونریز است. قسمت درونریز شامل جزایر لانگرهانس و دو هورمون اصلی:
انسولین: کاهش قند خون با ورود گلوکز به سلولها.
گلوکاگون: افزایش قند خون با تجزیه گلیکوژن.
نوع ۱: نبود یا کمبود شدید انسولین، درمان با تزریق انسولین.
نوع ۲: مقاومت سلولها به انسولین، اغلب ناشی از چاقی و کمتحرکی.
بالا بودن قند خون طولانیمدت میتواند باعث کاهش وزن، ضعف ایمنی و آسیب اندامها شود.
در بخش بالایی مغز قرار دارد و ملاتونین ترشح میکند که در تنظیم چرخه خواب–بیداری نقش دارد.
در دوران کودکی فعالتر است و هورمون تیموسین را ترشح میکند که برای بلوغ لنفوسیتها و تقویت ایمنی ضروری است.
هورمونها در مقادیر دقیق ترشح میشوند و اغلب با بازخورد منفی تنظیم میشوند، مانند انسولین برای کنترل قند خون. برخی هورمونها مانند اکسیتوسین با بازخورد مثبت تنظیم میشوند.
برخی مواد شیمیایی مانند فرومونها پیامهای رفتاری بین افراد یک گونه منتقل میکنند، مثل هشدار خطر در زنبورها یا تعیین قلمرو در گربهها.
چند نوع تمرین در این بخش وجود دارد:
