درس دهم علوم نهم نگاهی به فضا (نجوم)

🔭 نگاهی به فضا 🚀

مسلمانان و منجمان ایرانی در توسعه رصدخانه‌ها، جداول نجومی و ابزارهای نجومی نقش مهمی داشتند. خواجه نصیرالدین طوسی در قرن هفتم هجری رصدخانه مراغه را بنا کرد.

یکی از ابزارهای مهم اسطرلاب است که برای تعیین زاویه ارتفاع ستارگان استفاده می‌شود. این وسیله صفحه‌ای مدرج دارد و یک لوله متحرک که در جهت ستاره تنظیم می‌شود. می‌توان یک اسطرلاب ساده با استفاده از نقاله مدرج، لوله خودکار و نخ با وزنه ساخت.

🌌 ساختار جهان:

• کهکشان مجموعه‌ای از ستارگان، گازها، گرد و غبار و فضای بین ستاره‌ای است که با نیروی گرانش در کنار هم قرار گرفته‌اند.

• زمین بخشی از سامانه خورشیدی، سامانه خورشیدی بخشی از کهکشان راه شیری و کهکشان راه شیری بخشی از کیهان است.

• کیهان شامل میلیاردها کهکشان است.

☀ خورشید و سامانه خورشیدی:

• تنها ستاره منظومه شمسی، خورشید است که در فاصله ۱۵۰ میلیون کیلومتری زمین قرار دارد.

• این فاصله برابر یک واحد نجومی (AU) است.

• نور خورشید این فاصله را در ۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه طی می‌کند.

• سال نوری واحدی از فاصله است (نه زمان!) و برابر با ۹.۵ × ۱۰^۱۲ کیلومتر است.

• ترکیب اصلی خورشید: ۷۳٪ هیدروژن، ۲۵٪ هلیوم، ۲٪ عناصر دیگر

• در خورشید، هیدروژن به هلیوم تبدیل می‌شود و این واکنش تولید انرژی (نور و گرما) می‌کند.

✨ صورت‌های فلکی و جهت‌یابی:

• صورت فلکی، شکل‌های خیالی در آسمان هستند که از گذشته برای تقویم و جهت‌یابی استفاده می‌شدند.

• در روز، جهت‌یابی با خورشید و در شب، با ستاره قطبی (در دم دب اصغر) انجام می‌شود.

• دب اکبر را می‌توان راحت‌تر پیدا کرد. ۵ برابر فاصله دو ستاره مربعی آن را که امتداد دهیم، به ستاره قطبی می‌رسیم که شمال را نشان می‌دهد.

• سایه اجسام در طول روز تغییر می‌کند و از این طریق نیز می‌توان جهت‌یابی کرد.

• جهت قبله در ایران جنوب غربی است و زاویه آن در هر شهر متفاوت است (مثلاً مشهد: ۵۴°، تهران: ۳۸°).

🪐 سیارات منظومه شمسی:
سیارات سنگی: تیر (عطارد)، ناهید (زهره)، زمین، مریخ
سیارات گازی: مشتری، کیوان (زحل)، اورانوس، نپتون

• ناهید گرم‌ترین سیاره است (به دلیل اثر گلخانه‌ای) و نپتون سردترین است.

• مشتری بیشترین قمر را دارد.

• سیارات منظومه شمسی بر اساس اندازه: مشتری > کیوان > اورانوس > نپتون > زمین > ناهید > مریخ > تیر

• سیاره‌ها از خود نور ندارند، ولی ستاره‌ها تولید نور و انرژی دارند.

• تفاوت قمر و سیاره: قمرها تحت تأثیر گرانش سیاره‌ها هستند. ماه تنها قمر زمین است.

🌠 پدیده‌های نجومی:

• کمربند سیارک‌ها بین مریخ و مشتری قرار دارد و شامل میلیاردها سیارک است.

• شهاب سنگ فضایی‌ای است که در جو می‌سوزد.

• شهاب‌سنگ (شخانه)، سنگی است که کاملاً نسوخته و به سطح زمین می‌رسد.

• چون ۷۵٪ زمین را آب پوشانده است، بیشتر شهاب‌سنگ‌ها در اقیانوس سقوط می‌کنند.

• تنها سیاره‌ای که احتمال بررسی شرایط حیات را دارد مریخ است.

🛰 قمرهای مصنوعی و GPS:

• قمر مصنوعی، ماهواره‌ای است که برای مخابرات، هواشناسی، تعیین موقعیت و ارتباطات به فضا فرستاده می‌شود.

• سامانه GPS دارای ۲۴ ماهواره است که برای تعیین دقیق موقعیت حداقل ۳ ماهواره باید هم‌زمان فعال باشند.

💡 آلودگی نوری:

• عواملی که باعث کاهش دید ستارگان می‌شوند:

  1. آلودگی هوا

  2. نورهای شهری و لامپ‌ها

  3. هوای ابری

🚀 تشکیل منظومه شمسی:

• سحابی خورشیدی، ابری عظیم و چرخان بود که منظومه شمسی از آن شکل گرفت.

• تعریف امروزی سیاره:

  1. در مداری به دور خورشید می‌چرخد.

  2. جرم کافی برای ایجاد شکل کروی دارد.

  3. می‌تواند اجرام کوچک‌تر اطراف خود را جذب کند.

🔬 حرکت ماه و قمرها:

• ماه با سرعت متوسط ۱ کیلومتر بر ثانیه به دور زمین می‌چرخد.

• فاصله متوسط ماه از زمین ۳۸۰ هزار کیلومتر است.

✨ نتیجه‌گیری:
🔹 مسلمانان سهم مهمی در توسعه نجوم داشتند.
🔹 کهکشان‌ها، ستارگان، سیارات، قمرها و پدیده‌های نجومی با نیروی گرانش کنار هم نگه داشته شده‌اند.
🔹 جهت‌یابی با استفاده از ستارگان، خورشید و سایه‌ها امکان‌پذیر است.
🔹 منظومه شمسی شامل سیارات سنگی و گازی است که هر کدام ویژگی‌های خاصی دارند.
🔹 آلودگی نوری دید ستارگان را کاهش می‌دهد.
🔹 قمرهای مصنوعی و GPS برای ارتباطات و تعیین موقعیت استفاده می‌شوند.